AGINTE esaldiak aztertzera joan baino lehen, oroitu nintzen txikitan nintzenean nire arrebak nola eskatu egin zioten haur bati musu bat: <Eman pa!>, batek; <Katzu pa!>, bertzeak. Zortzi, hamar (nik) eta hamabi urte genituen zazpi anai-arreben artean gazteenak ginenok.
Denok jaso eta eman ditugu agindu bat, denok eskatu eta erregutu ere egin ditugu fabore bat edota ferekaren bat. Beraz, “Aginte-perpausak”, benetako aginte-esaldiak, hitz egiten duenak aurrean duen lagunarekin, bietako bat erabiliko du: aditz jokatu gabe erabiliz: <Eman pa!> edo aditz jokatuak erabiliz <Ekar ezazu pa!> bigarren pertsonako aditzak, bai singularrean, bai pluralean daudenak erabiliko ditu.
Hala ere, aditz laguntzailearen taulan dagoen AGINTERA lerroa, lehenengo pertsona pluralean eta hirugarren pertsona singularrean eta pluralean agertzen dira bigarren pertsonakoen batera.
Hori ikusi eta, instantean, neure buruari: <Adi egon!> Bada ezpada ere, aditz jokoetan pertsona-pertsonaz aztertzea ez da kontu txarra izanen! Izan ere, ikusi egindakoarekin hasi nintzen desberdintzen nik neuk izendatutako “benetako aginte-esaldiak” eta “sasi-aginte esaldiak”.
1) “Benetako aginte-esaldiak” aztertuz, honako hauen ondorioak atera ditut:
• Aztarna zaharrena, nire irakurketetan aurkitu dudan aginte-aditz jokoa, Machin de Zalbarena da.
Izan ere, Zalba-k (hiztuna), pertsona bati, Martin-i, 1415. urtean bidalitako eskuizkribuan *alegracaytec* erabili zuen (gaurko idazkeran <alegra zaitez>) zeinetan “zaitez” laguntzailea, gure Laguntzailearen taulan, AGINTERA lerroan, lehendabiziko laukian, agertzen da.
Horrek erakusten du urte hartarako <ZU> pertsona izenordaina eta, aldi berean, berarekin konkordatutako aditzak singularrera lehenago eramanak izan zirela.
• Euskararen historian zehar erabili izan diren aginte-esaldi mota guztiak gaur ere erabilgarri dauzkagu:
Aditz jokoak erabiliz, bigarren pertsonakoak: <Etor hadi!>, <Joan zaitez!>; <Har ezak!>, <Har ezan!>, <Har ezazu!> …
Aditz jokatu gabeak erabiliz: <Geldi!>, <Bota!>, <Har!>, <Eman!> …
Eta interjekzioa erabiliz: <Ixo!>
2) “Sasi-aginte esaldiak” azterketa berezia merezi du:
• Pluralean lehen pertsona, eta singular eta pluralean hirugarren pertsonak, bai frantsesez, bai gazteleraz, bai euskaraz hitz egitean, subjuntiboa da erabiltzen dena. Beraz, erabilera hauek modernoak dira.
• Laguntzailearen taulan agertzen diren <bedi> eta <bitez> (azterketa hau egiteko, NOR zutabean agertzen diren jokoak baino ez ditut erabiliko), modernoak dira, zalantzarik gabe; baina, nik uste, aurreko aipamenean adierazi dudan erabilera baino beranduago indarrean jarri zutela.
3) Aditz joko horietan agertzen den B partikula badu, bai, bere zioa!
Van EYSen iritzian:
“Hirugarren pertsonako izenordain posesiboa *bere* erabiliz adierazten da. *bere* hau *be* izenordain baten genitiboa dela dirudi —gaur egun existitzen ez dena, hirugarren pertsonako aginterazkoan izan ezik—”
AZKUEren iritzian:
“Oso posible da antzinako garaietan hirugarren mailako izenordain pertsonal bat egotea, hasierako b-k irudikatuta, agian i edo u bokalarekin lagunduta, baldin eta lehenengoa singularrerako eta bigarrena pluralerako pentsatuta ez bazegoen: bi hirugarren bat, bu hainbat hirugarren. Kontua da b gaur egun ere existitzen dela izenordain elementu gisa. Irudia: 1. Agintera moduaren konjugazioan: betor etor dadila, beki jakin dezala…”
Nire iritzian:
“Antzinako garaietan” … Bai! Historia luzea duen hizkuntza batean nahiko garai desberdintzen ahal dira. Litekeena da hasierako garai luze batean hirugarren pertsonako izenordaina ez izatea; hurrengoa, indarrean izatea; eta, azkenik, garai modernoetan, ez izatea.
Dena den, pertsona-izenordainak garrantzi handiko gramatika-osagaiak dira edozein hizkuntzarako.
Eta, horrexegatik, hain zuzen, baldin ba euskaran erabiliak izan baziren hiru graduko pertsona-izenordainak, praktikan, egunero erabiltzen direlako, ezinezkoa eginen zitzaien galtzea.
Neri, behintzat, hirugarren pertsonarena galtzea ezinezkoa iruditzen zait.
Inoiz ez da galtzen erabili izan ez dena!