Egun on!

Aurreko mezuan erran edo agindu bezala, gaurko gaia hauxe izanen da:

Noiz hartu zuen lehendabiziko DA hura aditz-aldiaren ezaugarria?

1) Lehenik eta behin, jakin behar duzue nola gerturatu nintzen adizki horretara.

Garai hartan, iristen ari nintzen hizkuntza zahar honen hasierara.

Prozedura berriaren bitartez asmatutako aditz-joko guztiak, geruzaz geruza, jaso eta eliminatu nituen.

Ikerketaren metodoa jarraituz, jakin behar duzue ezabatutako geruzetan hizkuntzatik bota nituela hurrengo gaiak: “gorputz–aren” bezalako esaldien osagaiak, “umezahar” bezalako izen arruntak, “ona” bezalako izenondoak, “hori” bezalako erakusleak, “hor” bezalako aditzondoak, baita determinatzaile guztiak ere.

Izan ere, esaldiak gauzatzeko bi elementu soilik geratu zitzaizkidan: adizki bat eta izen arrunt bat.

Adizkien artean, DA, DU, DUT, DUK eta DUN, horietako bat izan zen aukeran zutena; eta izenen artean, izen arruntak, hurbilago zituzten izakiak seinalatzeko erabiliko zituztenak, hain zuzen.

Hori erran eta gero, gaurko gaian sartuko gara; baina, galdera horri erantzuteko, lehenik eta behin, jakin behar duzue zer hizkuntza maila daukagun “DA” soilik erabilgarri baldin badugu?

2) Hizkuntza maila hori nola aztertu nuen erakusteko, laburpen batekin hasiko naiz:

Euskararen aztarnategi arkeologikoan, aukeratutako hizki eta adiz-jokoen bitartez, hainbat kotak jartzen ibili nintzen.

Oso lan emankorra eta zoragarria suertatu zen, zeren eta, kota bat jarri bezain pronto, hizkuntzen-egileak ikusteko eta haien euskara mailetan sartzeko parada izan bainuen.

Horrela, DA kota jarri eta hizkuntzaren-egile eta bere lagunengana joateko gogoa sentitu nuen.

Zertan ari ziren? Zer hizkuntza maila zuten?

Zenbait “abisuak” ematen, bazekiten: “otso!”, “suge!”.

Eskaera sinpleenak eskatzen ikasten eta erabiltzen bazekiten: “Ar!”, “Eman!”, eta horiekin lehendabiziko aditzoinak indarrean jartzen ikusi nituen pertsona haiek.

Hori guztia argitu nuen “aginte” perpausak arakatu bitartean.

Baina, zenbat izen arruntak zeuzkaten “DA” soilik erabilgarri baldin bazuten?

Nola jakin!

Ez nuen inon aurkitu izen zaharren sailkapenik!

Dena den, Swadesh-ek asmatutako zerrenda, hizkuntzen artean konparaketak egiteko, on-ona iruditu zitzaidan. Swadesh-en zerrendatik izen arrunt hauek baino ez ditut aipatuko: “txori”, “arrain”, “zorri”, “zaldi”, “hartz”, “buru”, “belarri”, “begi”, “moko”, “esku”, “hanka” …

Ez pentsa zerrenda horrekin konformatu nintzen!

Zer kriterio izan zuen bere zerrenda osatzeko konprenitu eta kriterio berarekin ibili nintzen asmatzen hurrengo atalean kontatuko dudan arrazoibidea.

Bada, hurbil zituzten izakiaz ari garenez, kontuan hartu beharko dugu arbaso horien artean batzuk ehiztariak izan zirela.

Beraz, erbi, txori edo dena delako baten gorputza behin baino gehiagotan zakutoan sartuta lagunengana joan zirela.

Eta, beste aldetik, neure buruari galdetu nion: “Lagun baten gorputz hilaren aurrean, zelako emozio sentitu zuten?”

Ez dut zalantzarik maiz holako gorputzak begien aurrean izan zutela.

Zer izena erabili zuten pertsona edo animaliaren gorputz bizigabea aipatzeko?

3) Hiztegia hartu eta izen horren bila ibili nintzen.

Aurkitu nuen lehenengoa “hilotz” izan zen; baina, bere konposizioa ikusita, berehala baztertu nuen. Gero, “hil”; aditz, izenondo eta izen bezala erabilgarri daukagu…

Eta, jarraian, “zati galderak” arakatzen ari nintzenean, nik asmatutako ama bat bere semearekin izandako elkarrizketaz oroitu nintzen:

—Zer da?

—Txori bat.

—Ez! Txoria zen.

Horretaz oroitu, eta, berehala, neure buruari erran nion: Tira! “ZEN” ere izen bezala erabiltzeko aukera egoki dirudi.

Nire arrazoibidea hortik joan zitzaidan:

<Txoria “zen”>, <Aita “zen”> …

Txoriaren “gorputz bizigabea”, Aitaren “gorputz bizigabea” … Baina, momentu horretan ez zuten ez txoririk, ez aitarik; atzo, bai! Atzo txoria eta atzo Aita bizi-bizirik zeuden!

Orduan, konturatu ziren zelako bereizgarri zegoen “DA” eta “ZEN” artean, eta horrela, “DA” / “ZEN” oposizioaz jabetu ziren.

Hortik aurrera, bereganatu zuten aditz-aldiaren ezaugarri gramatikala eta “DA” eta “ZEN” oinarrizko adizkiak zirela onartu nuen.

Hipotesi hau gustatu zitzaidan; are gehiago, hurrengo erabilerak aztertu ondoren:

<Aita zena> nondik atera zuten eta zein izan zen bere esanahia onartuta, oraingo honetan, jada ez zitzaidan erlatibozko perpausa zenik.

<Zendu> Oso esanguratsua iruditu zitzaidan aditz hau!

4) Beste hipotesiaren zain, eta, bitartean, nire hipotesia kontuan hartuz, ez dut zalantzarik bi kota dauzkagula “DA” adizkiaren historian:

Modernoena, aditz-aldia seinalatzeko.

Zaharrena, izaki eta izenaren arteko lotura seinalatzeko.

Besterik gabe… eta barkamena eskatu ondoren…

Izan ongi! Eta Sarri artio!

Juan Miguel