ZUKA tratamendua gainontzeko tratamenduen batera (BERORIKA tratamendua; ZUKA eta XUKA alokutiboak, baita HIKA alokutiboa ere; eta, azkenik, nik, neuk bere itxura soildu ondoren: HIKA tratamendu arrunta) “Euskararen genesiaz” IX. kapituluan aztertu nuen.
Azkueren iritzia jarraituz, Inperioaren amaieran, Littré-k errana, hizkuntza erromanikoak hasi ziren erabiltzen <Vos> <Tú> ordez, eta, horregatik, euskaldunek zuka tratamendua indarrean jarri zuten.
Nik, beste arrazoi bat ere izan, bazegoela konturatu nintzen: bigarren pertsona singularrean erabiltzen ziren <duk> eta <dun> adizkiak erabiltzea deseroso egin zitzaien.
Bada, “Euskararen genesiaz” libururako Azkueren iritzia onartu nuen!
BAINA… “Origen e historia de la lengua vasca: de enigma a prototipo” libururako, bigarren arrazoia izan zen onartu nuena.
Zergatik? Hitz egiteko euskara maila nahiko ona zuten garai batean: <K / N gehi atzizki bat> edota <K / N gehi NORK markaren bat> erabiltzen hasi zirenetik, jada, <duk> eta <dun> adizkiak erabiltzea ia-ia erabilgaitz egin zitzaien; gainera, eta onartzekoa da, garai hartan ez zutela abantailarik ikusten erabilera zahar horretan.
Noiztik? Ez dago modurik jakiteko! Baina, litekeena da Erromatarrak Penintsulara iritxirako “zuka tratamendua” arrunta ote zen. Ez zait ideia txarra iruditzen, zeren eta, horrela hobeki ulertzen baita zer gertatu zen Inperioaren amaieran: Littré eta Azkueren proposamena kontuan hartuz, bada, hizkuntza erromanikoak egin zutena kopiatu eta “pauso” berberak emanez, euskaldunek “berorika tratamendua” indarrean jarri zuten.
Tira! Tira!
Niretako beste gauza da askoz garrantzitsuagoa, eta, horregatik, hurrengoa azpimarratuta kontatuko dizuet:
Euskararen historian (eta giza historian, noski) euskaldun batzuek bigarren pertsona pluralean erabiltzen zituzten izenordaina eta aditz jokoak bigarren pertsona singularrera eramatera erabaki zuten.
Egindakoarekin, zer gertatu zen?
• Gertaera horrekin, bigarren pertsona singularrean erabiltzen zituzten izenordaina eta aditz jokoak praktikan ezabatuta geratu ziren.
• Aldi berean, ez zituzten, ez izenordaina, ez aditz jokoak erabiltzeko bigarren pertsona pluralerako.
• Nola konpondu zuten? Plural markak erabiliz: “zuEK” “zareTE”, eta abarrekin bete zuten egindako hutsunea.
Gure aztarnategian:
Erabilera zaharrak …
Aitak bere alabari: —Ekarri dun umea? < ¿Has traído al niño? >
Aitak bere suhiari: —Ekarri duk umea? < ¿Has traído al niño? >
Aitak bere alaba eta suhiari: —Ekarri duzu umea? < ¿Habéis traído al niño? >
Erabilera modernoak …
Aitak bere alabari: —Ekarri duzu umea? < ¿Has traído al niño? >
Aitak bere suhiari: —Ekarri duzu umea? < ¿Has traído al niño? >
Aitak bere alaba eta suhiari: —Ekarri duzue umea? < ¿Habéis traído al niño? >
Gauza horiek erran eta gero …
Ikerlariarentzat “benetako gertaera” baten aurrean zergatietan sartzea arazorik ez dago; badaki non sartu den; suposizioak ezarri eta banan bana aztertzen ari dela ez du inoiz ahazten. Baina, beti buruan dauka “benetako gertaera”, zeren gertaerak baitira bere ikerketaren gai nagusietako bat.
Nik, dagoeneko, eskatu egin dizuet ongi begiratzea aditz laguntzailearen taula; erran dizuet ere gizakiak eginak direla laguntzaile guztiak; eta, adibide gisa, benetako gertaera bat (egia erraten, bat baino gehiago) kontatu dizuet.
Gertaera horretan ederki ikusten da <NORK> eta <NOLA> sartuta daudela eta onar dezakegu nahiko ongi azalduta daudela.
Eta orain, gauzak argi uzteko, galdera batzuk eginen dizkizuet:
Ezagutzen duzue gertaera hau: duela gutxi, “a bildua” <arroba> norbaitek asmatu eta lehenengo aldiz erabilia izan dela?
Onartzen duzue hiztegiaren hitz guztiek, nahiz eta “NORK” eta “NOIZ” ezezagunak izan, guztiek izan dituztela bere asmatzailea eta bere “lehenengo aldia”?
Arazoren bat izanen dugu zera honekin: “hiztegiaren hitzak kronologikoki sailkatzea ezinezkoa izanen dela guretzat”?
Ez dut nahi amaitu erran gabe laguntzailearen taulan jarraitzen naizela, behin eta berriz, zuei errateko: “taula horretan agertzen diren partikulak euren asmatzaileak eta euren primizia eskatzen dituztela!”
