Arratsalde on, Ainara

Erran bezala, zure mezuetan bidalitako aholku eta egin beharrei erantzuteko prest nago.

Labur-labur erraten, nik, zure mezuak irakurri ahala, hauxe erran nion neure buruari:

• Euskal filologia ikasi du.

• Ez ditu nire liburuak irakurri.

• Eta nire lanari buruz hartu duen nozioi bakarra bi gai, “esaldi motak” eta “kronologia”, baino ez ditu kontuan hartu.

Beno, alde batetik, ideia horrek badu bere justifikazioa: nik liburuak argitaratu ondoren, behin eta berriz, erran ohi dut “esaldia” izan dela “ikasketa gaia” eta ikerketaren eginbeharra izan dela “esaldi motak kronologikoki sailkatzea”. Baina, bestetik, Ainara, garbi dago ez duzula tarte haundirik erabili pentsatzeko euskal estruktura zenbateraino barne egoten da eginbehar horretan.

Horregatik, mezu honetan argi eta garbi utzi nahi dut nire ikerketan euskal-egitura izan dela oinarrizko gaia eta, ahal izan den neurrian, kronologikoki sailkatu dudala hizkuntza zahar honen estruktura.

Adibide gisa, errazena delako, beti erabili dut adibide hau:

• Euskaraz: <DIRA> adizkia <DA> adizkitik dator.

Gazteleraz: <SON> eta <ES> adizkiak ez dago modurik jakinarazteko nola asmatu zituzten.

• Eta beste adibide bat jartzeagatik, Etxepareren eta Axularren aditz joko hauek ekarriko ditut: <baneza> eta <bazeneza> hurrenez hurren:

Etxeparek esaldi hau idatzi zuen “Nic hura nola, nahi nuque harc banença onhexi”, non aditz laguntzaile hau <baneza> iraganeko subjuntibotik <nezan> dator.

Axularrek esaldi hau idatzi zuen: “Baldin utz bazeneça harri handi bat escuetaric”, non aditz laguntzaile hau <bazeneza> iraganeko subjuntibotik <zenezan> dator.

Bai! Aditz laguntzailearen taulan aurki dezakezu deribazio pilo bat. Eta adi baldin bazaude, konturatuko zara, aditz joko horietan, partikula estrukturalen bitartez sailkatzen ahal direla modernotik zaharreraino aditz joko horiek.

Eta hori da, preseski, zure aholkuak jarraitzea eta eginbeharrak betetzea beharrezko ez dena. Izan ere, aditz-jokoak dira agerian uzten dutela euskal hizkuntzatik estrukturaren zati garrantzitsuena; eta laguntzailearen taulatik erraz ateratzen ahal dela bere kronologia.

Eta jakin behar duzu estrukturaren gainontzeko zatiak, esaldiak aztertu ahala, nahita nahiez, gainbegiratu behar izan nituen eta nolabaiteko kronologia ere aipatu nuela: esaldi menperatuen hizkiak, juntagailuak, deklinabideen hizkiak baita hitz berriak asmatzeko erabiltzen diren partikulak ere.

Euskararen estruktura garrantzitsua da antzinako elkarrizketak berreskuratzeko. Hizkuntza mailen esker gai gara identifikatzeko zer maila beharrezkoa den diskurtsoak egiteko, zer maila beharrezkoa den istorioak kontatzeko edo zer maila beharrezkoa den justu-justu nahi edo behar dena eskatzeko edo begi bistan dagoen izakia izendatzeko.

Hala eta guztiz ere, eta gaiaz aldatu, jakin behar duzu ikerketan sartu baino lehen, zertan ibili nintzen ikerketari justifikazio eta oinarri emateko:

Hizkuntzei buruz zeuden teoriak eta euskaren jatorriarekin eman zuten iritziak idatzi nituen: Hasieran, J. Leizarraga, M. Larramendi eta P. P. Astarloarenak kontuan hartu nituen; eta, jarraian, Ch. Darwinen teoria eta euskarari buruz idatzi zuena aipatu nituen.

Linguistikaren alorretik euskarari buruzko gehien gustatu zitzaizkidanak (iritzi biribilak zirelako): A. Tovar, A. Meillet eta K. Mitxelenaren iritziak idatzi nituen.

Mitxelenaren iragarpena izan zen niretako garrantzi handiko aurreikuspena.

Dena den, ikerketari oinarri sendoa emateko: 1) konparaketa bat egin nuen idazki hauen artean: gaur egun Elizondon mintzatzeko erabiltzen dena (gure Usoa, gure alabaren gutuna New York-tik bidalitakoa), XVI. mendean erabiltzen zena (Leizarragaren “Adbertimendua” Iesus Krist Gure Iaunaren testamentu Berria liburuan agertzen dena) eta nik, garai horretan euskara batuan idazten ari nintzena. 2) Baztanen erabiltzen diren NOR-NORI-NORK eta NOR-NORK taulak, Leizaolak erabili zituenak eta nik euskara batuan erabiltzen direnak konparatu ondoren, azaldu nuen komunean ditugunak: pertsona-markak, bai aurrean, bai amaieran jartzen direnak.

Hiru hitz egiteko moduetan aldeak izan badirela onartu ondoren, niretako garrantzitsua izan dena hauxe da: heldua nintzenean euskara ikasten aritu nintzen eta batua izan zen irakasleek erakutsi zidatena; bada, euskaraz idatzitako liburu pilo bat irakurri ondoren, gai izan nintzen irakurtzeko, eta azpimarratu nahi dut, “gai izan nintzen irakurtzeko”, Axular, Leizarraga, Perez Lazarraga, Etxepare eta Matxin de Zalba, beste hainbeste, idatzi zuten liburuak eta Perez Lazarraga eta Zalbaren eskuz idatzitakoak.

Beno, Ainara, gehiegi luzatu naiz, baina…

Agur bero bat!

Juan Miguel