Aditz konjugazioa bota ondoren, oinarrizko adizkiak aztertzera joan nintzen. Aspaldi nekien (linguistak errana) lehenik, orainaldia indarrean jarri zutela, ondoren, iraganaldia eta, azkenik, geroaldia.

Zerk eraman ninduen onartzera oinarrizko adizkiak, horietako batzuk soilik, indarrean zituztela aditzak konjugatzen ikasi baino lehen?

Aditz lokuzioak! Batez ere, xumeenak, erabakigarriak izan ziren.

Horregatik, Hugo Schuchardten oharra aztertu baino lehen, hizkuntzatik bota nituen hurrengo oinarrizko adizkiak, -iT- plural ikurra eramaten dutelako: <nituen, hituen, zituen, genituen, zenituen, zituzten> eta <ditut, dituk, ditun, ditu, ditugu, dituzu, dituzte> (hemendik aurrera, serie <zituen> eta serie <ditu>).

Baina, adizki hauek bota baino lehen, neure buruari erran nion litekena zela aditzak konjugatzen ikasi ondoren, oinarrizko adizki hauek eta beste batzuk indarrean jarri eginen zituztela.

Gauza hauek erran eta gero eta Schuchardten oharra zuzendu ondoren, ikasitakoarekin aztertzen hasi nintzen serie <zuen>, serie <du>, serie <zen> eta serie <da> sartzen diren adizkiak.

Ez da erran beharrik, plural ikurrak kontuan harturik, -iR- eta -Te-, hain zuzen, beste eratorpen batzuk begi bistan izanen dugunik: DA>DIRA, ZEN>ZIREN eta DU>DUTE, ZUEN>ZUTEN.

Kapitulu oso bat erabili nuen; baina, hemen eta orain, astuna ez izateko garrantzitsuena baino ez dut aipatuko:

• Azpimarratu nuen serie desberdinetako singularreko 3. pertsona adizkiek izan zuten eragina.

Adibide bat: <ZUEN> asmatu baino lehen, indarrean zuten <ZEN> adizkia; bada, <ZUEN> asmatzeko, ireki zuten ZEN adizkia eta objektu zuzenarekin komunztatzeko -U- hizkia barruan sartu zuten.

Ondorio hau zuzena dela erakusteko hauxe baino ez dut erran behar:

ZEN adizkiaren Z hizkia subjektu pasiboarekin komunztatuta dago, eta NOR ikurrarekin aipatzen da.

ZUEN adizkiaren Z hori, subjektu agentearekin komunztatuta dago, beraz, NORK ikurrarekin aipatzen dugu; eta errana dago zerekin komunztatuta dago sartu zuten -U- hizkia.

Beraz, ZUEN adizkiak eta bere seriekoek NORK-NOR segida dute.

Horregatik aditz laguntzailearen taula egin zuenak NOR-NORK azaltzeko hiru zutabe erabili zituen: ezkerrean dauden bi zutabean NORK-NOR segida duten adizkiak sartzeko eta eskuinean dagoen zutabean NOR-NORK segida duten eskemak.

• Ez naiz itzulingururik ibiliko. Oinarrizko adizkiak sailkatzeko oso garrantzitsua da jakitea hizkuntza-egileek ze prozedurak erabili zuten adizki berriak lortzeko. Hasieran, intuitiboz (nik erraten dut “soinuen deigarriak erabiliz”) jokatu zuten; horregatik “prozedura zaharra” deitzen diot. Jarraian, pertsona izenordainen markak erabili zituzten; horregatik “prozedura berria” deitzen diot.

Bi prozedura hauek kontuan hartu behar dugu:

Prozedura zaharrena:

DA

DU

DUT, DUK, DUN

Mintzatzeko gogo eta beharrak akuilaturik, konturatu ziren artean erabili zutena ezinezko prozedura zela, eta bide berri bat asmatu behar izan zuten.

Prozedura berria:

Iraganaldikoak: <nintzen, hintzen, ginen, zinen> <nuen, huen, genuen, zenuen>

Orainaldikoak: <naiz, haiz, gara, zara> <dugu, duzu>

Orain bai! Asmatutako prozeduraren bitartez bide xamurra zabaldu zuten.

• DA hizkia/adizkia lehendabizikoa izan zen!

Bai! Zalantzarik gabe. Izan ere, bi ezaugarri desberdin bereizi behar ditugu:

Lehendabiziko DA, izakiaren eta izenaren arteko lotura besterik ez zen izan; ez zuen aditz ezaugarririk izaten, nolabait ere, betikotasuna izan zen bere ezaugarria.

<”animalia” ikusi> < “zaldi” izena eman> eta hortik aurrera <zaldi(a) “da”>

Baina, DIRA asmatzeko erabili zuten DA horrek, jada, adizkiaren ezaugarria bete betea zuen: 1. pertsona singular adizkiaren ezaugarria, hain zuzen.

Noiz hartu zuen lehendabiziko DA hura aditz denboraren ezaugarria?

Hurrengo mezuan gaitzat hartuko dut zera hori!

Besterik gabe… Izan ongi!