Homeroren Odisea eta Euskaltzaindiaren 82. araua

Homeroren Odisea mendebaldeko literaturaren oinarrizko lanetako bat da, eta gaur egun ere irakaskuntzan, kultur erreferentzietan nahiz zineman maiz agertzen diren pertsonaia eta leku mitologiko ugari biltzen ditu. Horregatik, komeni da izen horien euskarazko forma estandarrak ezagutzea eta erabiltzea, batez ere irakaskuntzan, itzulpenetan eta dibulgazio-testuetan.

Euskaltzaindiaren 82. arauak (Grezia eta Erromako pertsonaia mitologikoak) Odiseako pertsonaia nagusi askoren euskal izenak finkatzen ditu. Horien artean daude, besteak beste, Odiseo (edo Ulises), Penelope, Telemako, Atena (edo Pallas Atena), Poseidon, Zeus, Hermes, Kalipso, Zirtze, Polifemo, Eolo, Tiresias, Menelao, Helena, Nestor, Karibdis, Eszila, Altzinoo…

Azken urteotan, gainera, Odiseak presentzia berritua izan du euskaraz. Lehenengo itzulpen osoa aita Santi Onaindiak argitaratu zuen 1985ean, bizkaieraz. 2025ean, berriz, Matias Mujikak jatorrizko grezieratik zuzenean egindako itzulpena plazaratu du Balea Zuria argitaletxean. Euskaraz argitaratutako lehen bertsio osoa da neurtitzetan.

Izen klasikoen euskal formak aztertzeko ezinbesteko erreferentzia da, halaber, Gotzon Loberaren Ekarpen bat exonomastikari, Homeroren Odisea oinarri hartuta artikulua. Lan horretan, egileak Odisean agertzen diren pertsona- eta leku-izenak sistematikoki aztertzen ditu, Euskaltzaindiaren arauak oinarri hartuta, eta oraindik arautu gabe zeuden hainbat izenetarako proposamen arrazoituak egiten ditu, esate baterako, Nausikaa.

Bukatzeko, gogoratu Euskaltzaindiak, grekerak euskara idatzian izan duen erabilera kontuan harturik, hitz hori ez erabiltzea gomendatzen duela; ik. greko 2; greziera].

Ikasgelarako proposamena

Euskal mitologia eta mitologia klasikoa lotzeko jarduera interesgarri bat izan daiteke Tartalo ipuina irakurtzea eta Homeroren Polifemo pertsonaiarekin alderatzea. Izan ere, Ikasbilek berak azaltzen duenez, Tartalo begi bakarreko izaki erraldoia da, eta Homeroren Odisea-ko Polifemoren antzeko pertsonaia da.

Konparazio hori abiapuntu hartuta, ikasleek honako alderdi hauek azter ditzakete:

• Bi pertsonaien ezaugarri fisikoak eta
  izaera.
• Bizi diren espazioak (kobazuloa,
  ingurunea…).
• Heroiak erraldoiari aurre egiteko
  erabiltzen dituen estrategiak.
• Bi kontakizunen arteko antzekotasunak
  eta desberdintasunak.