Xehetasunak

Hamasei urte nituenean bi gertaera oso bereziak nire burua astindu zuten.

Lehendabizikoa…  Charles Darwinek eboluzioaren teoria proposatu zuela jakin ondoren, hasi nintzen pentsatzen nola hitz egiten ahal zioten elkarri lehenengo gizakiak eta eskema nahiko ona eskuratu nuen.

Hasiera hartan ezinezkoa zen solasaldiak egitea, horregatik eskema hartan sartu nituen gizaki haientzat behar-beharrezkoa zena: pertsona batek “abisuak oihukatzen”, “laguntza eskaerak egiten” eta “izenak jartzen” bere inguruan zegoen edozein gauzari…

Nahiz eta hitz bat besterik ez erabili, zein egoeretan zeuden, nola ahoskatu zuten eta zer mobimendu eta keinuak erabili zituzten kontuan hartuz, esanahi zehatza izan zuten.

Hitz bat osagarriez jantzita!…

Bai! Benetako esaldiak izan ziren erabili zituztenak!

Gertaera honen ondorioa? Etxean, kolegiotan eta elizan erakutsi zidatena koarentenan jarri nuen. Adibidez, Babel dorrean gertatu zena erabat deuseztatua geratu zen niretzat.

Bigarrena… 1964ko maiatzaren bi ostegunetan egundoko esperientzia bizi nuen:

Ikasleen artean Ezkaldo mendia ospetsua zen. Bagenekien mendi horretan fosil asko eta erraz aurkitzekoak zirela. Baina entzun ere entzun nuen leizeak ere bazirela.

Udaberri hartan, Elizondoko lagun batekin Ezkaldo aldera joatekoak ginen. Osteguna zen, horretaz ziur nago, zeren kurtsoan arratsalde libre genuen egun bakarra osteguna baitzen. Egun ederra zen, oskarbi.

Arratsaldeko hiruretan mendira abiatu ginen. Gailurrera iristear ginenean, zarata berezi bat entzun nuen nire eskuinean. Txumari, nire laguna, eta ibarra ezkerrean nituen, baina, eskuinean, ezponda txiki bat eta iraleku bat zeuden eta hortik, hain zuzen ere, zetorren zarata. Instantean neure buruari: “Ez ote da basurdea izanen?”

Bat-batean, gizon bat agertu zen. Hirurogeita hamar urtekoa-edo, argala, hiru eguneko bizarra eta ile eskas eta nahasia buruan; zarpail jantzita, alkandora koadrodun eta praka urdinekin… Hura zen agerpena! Beldurtu nintzen. Berehala, larrialdi hura aurre egiteko formula egoki bat, formula magiko bat, erabiltzea bururatu zitzaidan:

“Oiga usted… ¿Me puede decir, por favor, por dónde se va a las cuevas de Ezkaldo?”

Ez dakit baretu nion ala ez, baina jasotako erantzuna zeharo ulertezina izan zen niretzat. Laguna eta biok elkarri begiratu eta, hori bai… gizonari… “¡Adios!”… erran ondoren, aldapan gora jarraitzea erabaki genuen. Zelai batera iritsi eta bertze aldean zegoen erreka ikusi genuen; sartu ez sartu, azkenean, harresien gainetik salto egin eta erreka arakatzen hasi ginen, laster lehenengo zuloa harriz estalita aurkitu genuen; ez zegoen zalantzarik, hori zen gure lekua: errekan gora hasi eta, berehala, topatu genuen sarrera handiarekin… Hau poza!

Linternak piztu eta barrura. Sarreratik hurbil aurkitu genuen gelatxo bat, ez zen handi-handia, baina estalaktita, estalagmita eta zutabe franko ikusi genituen; inoiz ez genuen horrelakorik ikusi, oso polita zen. Gero zulotxo batekin topatu genuen eta hortik ere sartu ginen, baina hodi estu-estu barnean geundelarik, pentsatu eta, berehala, lagunari erran nion:

“Txumari, atrás hemos dejado a ese loco… ¿y si nos hemos metido en su prado?… ¡Igual nos cierra la entrada con piedras!…”.

Hori erran eta, ziztu bizian, kobazulotik atera ginen.

Eguzkia ikustearekin batera dena ahaztuta genuen; pozaren pozez herrira itzuli ginen. Eskolan, hori izan zen gure gaia lagunekin.

Hurrengo ortzegunean bertze lagun batekin hitzordua nuen Ezkaldora joateko; Lekarozkoa zen, kolegio ondoan dagoen baserri batekoa. Horrexegatik, Gartzainetik joatea erabaki eta Ezkaldora abiatu ginen; ordu baten buruan, kaskotik hurbil ginelarik, norekin eta gure gizon beldurgarriarekin topo egin genuen.

Baina ostegun hartan dena zen desberdina. Honetan ibarra nuen eskuinean eta laguna eta mendia ezkerrean; beraz, lagunari atera zitzaion gure gizona. Ikusi eta, berehala, hasi ziren hizketan eta ni, ikusle. Lagunaren jarreraz, bere aurpegiaz, bere solasaldiaren soinuaz jakin nuen agurearen laguntasunaz. Solasaldiaren txandak jarraitu nituen; lagunaren baserriaren eta aitaren izenak besterik harrapatu ez arren, solaskidea banintz bezala sentitu nintzen. Gizonak traza bera izanda ere, ikustekoa zen bere aurpegiaren poza! Eta bere hizkeraz, zer erran nezake? Kanta-kantari, gure barrideen, Juanmari eta Bixenteren aitarena bezalakoa zen. Bai! Gizona, gero eta hurbilago sumatu nuen, harik eta bihotzean sartu zitzaidan arte.

Hortik aurrera Ezkaldoko leizetan egon nintzen guztietan lasai-lasai ibili nintzen.

Ustekabeko elkartze hauek bizitza aldatu zidatela erratea gehiegizkoa zela edonork erran lezake, baina oso garrantziko ikasgaiak hartu nituen.

Ottoxar –urte batzuen buruan  jakin nuen hori zela gure agurearen goitizena– ni bezain baztandarra zen; baserri batean bakarrik bizi zen horietako bat besterik ez…, eta euskalduna, betikoa. Ottoxar zen euskaraz nirekin solas egiten saiatu zen lehenengoa, bi aldiz gainera: batean, nirekin zuzenean eta bestean, lagunarekin batera. Nola demontre zitekeen nik zorotzat hartu izatea! Berehala konturatu nintzen bera zela, hain zuzen, baztandar-hizkuntza erabiltzen zuena; ni, ordea, beste mintzaira bat, kanpotik ekarritakoa, erabiltzen nuena baino ez nintzen. Eta aitatxi-amatxi euskaldunak izanda, zergatik galduta genuen gure hizkuntza? Hori hasiera baino ez zen, baina horren bitartez neure burua munduan kokatzeko aukera paregabea izan nuen.

Gero, urteak pasa ahala, konturatu nintzen dena nire “zelaian” –futbolean erraten den moduan–, nire buruan, partida osoa jokatu izan zela. Gizon hura, nolabait ere, agertu bezain fite desagertu zen nire bidetik. Bere jarrerak ez zuen ezer berezirik: nolako solaskidea, halako solasak. Hori bai, Ottoxarri deskribatzean eta bi topaketa horiek kontatzean, konturatu nintzen, ni nintzela agerian geratzen zena. Horrela jakin nuen aurreiritziak nolakoak ziren eta nola sortzen ahal ziren. Burura etortzen zait Aymeric Piccaud-ek, bere “Codex Calixtinus”ean (1134. urtean) Euskal Herria zeharkatzean, euskaldunei buruz idatzita utzi zuena ez ote zen bere argazkia izanen euskaldunena baino?

Medizina, Valladoliden eta estomatologia, Madrilen ikasi eta dentista izan nintzen. Hori izan da nire lana.