Egun on, Ainara
Lehenik eta behin, eskerrak eman nahi dizkizut zure hitz onengatik eta laudorioengatik.
Gaian sartuz…
Zerk pentsarazten dizu aipatu dituzun betebehar nagusiak ez ditudala kontuan hartu?!
Adibide batzuk emanen dizkizut:
1) Hirugarren pertsonako izenordain pertsonalak ez dira inoiz erabili euskal hizkuntzan.
Hizkuntzalari ospetsuak erran zuten egon bazirela, baina aspaldi galdu zirela.
Aginterazko aditz formetan agertzen den B partikula gako izan da. Are gehiago, ausartu ziren erratera: <BI> hirugarren pertsona singularrarekin eta <BU> hirugarren pertsona pluralarekin izan zirela galdu zirela.
Nire teoria: ¡ez dira inoiz existitu!
Eta arrazoi hauek eman nituen:
Lehenik eta behin… aginterazko hirugarren pertsonako aditz formak, hizkuntzaren historian, oso berandu hasi ziren erabiltzen. Izan ere, subjuntiboa da erabiltzen dena esaldi mota hauetan bai frantsesez, baita gaztelaniaz eta euskaraz ere.
Beraz gure aztarnategian, bi kota desberdinak izanen ditugu: goiko kota, erabilera hauek finkatzeko; beheko kota, subjuntiboaren esaldien erabilera finkatzeko.
Bigarrenik, hirugarren pertsonako izenordain pertsonalen beharra eta erabilera berantiarra da, horietako bat duen esaldi baten esanahia ulertzeko, mintzatzen ari diren objektu edo pertsonari buruz beste esaldi batean aipatu behar baita lehenik.
Euskaraz, duela gutxi arte, izen komunak eta izen propioak beti erabili izan dira; baina, euskara maila gora izan ahala, <BERA>, <HORI>, <HAIEK>, etab., astunak ez izateko hasi ziren erabiltzen.
2) KE partikula.
Hizkuntzalari nagusiek idatzitakoa kontuan hartzen badugu, lehenik, ahalera-ko aditz formekin erabili zuten eta, geroxeago, etorkizun-erako erabiltzen hasi ziren.
Nire teoria: lehenik, baldintzazko hipotetikoaren apodosiarekin (oraina eta iragana) erabili zela, eta, gero, aipatutako beste erabilerak sortu zirela.
Bestela, azaldu, faborez elkarrezintasun hau:
BA- menderagailua eta –KE morfema
Alegialdiko joko arruntetan, ez dago –KE morfema erabiltzerik baldintza perpauseko adizkeretan, non ez den ahalezko adizkera bat. Horregatik esan daiteke, ahalezko adizkeretan izan ezik, BA– menderagailuak eta –KE morfemak elkar kanporatzen dutela. (EGLU VI, 40. or.)
Baldin eta KE hizkia lehenengo aldiz erabili izan bazuten ahalezko adizkiak osatzeko, ezintasun hori ez zen inondik inora izanen.
3) Konjugazio trinkoa.
Norbaitek galdu dela esaten badit, nik, inoiz ez dela existitu erantzungo diot!
Nire argudioa: konjugazio trinkoak ez du nahikoa meriturik aditzen konjugaziotzat hartzeko; are gutxiago, euskarazko aditzen lehen eta benetako konjugaziotzat hartzeko.
Nik erraten dut antzua dela, bodrio bat dela, besterik gabe.
Are gehiago, adizki trinkoak osatzeko erabiltzen diren hizkiak benetako konjugaziotik (perifrastikotik) hartuak izan dira, baita gordetzen dituzten lekuak ere.
Gai hau hainbat kapitulutan jorratu behar izan nuenez, oso zaila da labur-labur azaltzea; beraz, galdera baten bitartez aurkeztuko dut, hasieran; eta aipu baten bitartez, ondoren:
• Galdera…
Hil, jo, edan, jan, har aditzak… hain antzinakoak izanik (aditz hauek Swadesh zerrendan agertzen dira), zergatik ezin dira konjugazio trinkoen bitartez konjugatu?
• Aipua…
Begira, begira EGLUtik kopiatutako aipu hau:
Datorke, dakikezue, eta holakoak “geroaldi arkaiko” bezala bataiatuak izan dira, baina argi ikusten denez, horiek ez dira nahitaez geroaldiko aditzak –segurtasun eza eta agiantasuna batez ere markatzen dutelako–, baizik orainaldiko moduzko adizkiak. Hala ere, badakigu euskal aditzaren sisteman, hasiera batean, benetako geroa markatzen zutela. Beraz, esan daiteke sistema zaharreko geroaldiak direla. Jakina, geroa adierazteko geroaldi perifrastikoak sortzen direnean (etorriko da, esate baterako), sistema zaharreko adizkiek (datorke) toki berria aurkitu behar dute sistema berrian ere. Hori da gertatu dena, seguraski ere. (EGL:PB, 247-8. or.)
Paragrafo honetan garbi ikusten da, aditz forma hauek duela gutxi sartu dituztela gure hizkuntzan. Are gehiago, “(datorke) toki berria aurkitu behar dute sistema berrian” baieztapenaz gain, idazkiaren egileak ez duela ezer egin, ezer aztertu beste baieztapenak (sistema zaharreko / sistema berrian) egiaztatzeko.
4) Konjugazio perifrastikoa.
Euskal hizkuntzan aditzen konjugazio bakarra konjugazio perifrastikoa da!
Nola azaldu daiteke hau?
Lehenengo aditzen erabilera eta haien aurkikuntza, labur erraten, nahi zutena eskatzen, erregutzen eta agintzen ikasi zutenean gertatu zen: <Har!>, <Eman!>, <Etor!>, <Joan!>, etab.
Azalpen esaldiaren bitartez, lehenengo aditz forma <DA> izan zen asmatu zutena; geroxeago, beste batzuk indarrean jarri zituzten. Jatorrizko formak, oinarrizko formak deitu diet.
Adizki horiek erabiliz, lehenengo aditz lokuzioak agertu ziren: <Egarri da>, <Beldur naiz>, etab.
Eta, azkenik, “gertatu zitzaiena” adierazteko, <Erori naiz>, <Min hartu dut>, etab. erabiltzen hasi ziren.
5) Artikulu mugatua.
Ah, ze aukera galdu zuten erabiltzeko beharra nola sortu zen azaltzeko!
Trasken teoriari atxiki zitzaizkion eta jatorria erakusle izenordainean zegoela azaltzen ibili ziren.
Nire teoria: beti kontuan izan behar da edozein hizkuntzatan konkordantzia-ren garrantziaz; baina, euskaraz, izen sintagmaren barruan agertzen diren NOR, NORI eta NORK-en eta aditz formetan agertzen diren dagozkien partikulen artean adostasuna dagoela…
X. mendean, <guec ajutuezdugu> esaldi horretan izan sintagma eta aditz sintagma agertzen dira. Izen sintagman pertsona izenordaina izaten dugu; beraz, erabilia erreala da. Gainera, ergatibo partikula agerian dago. Aditz sintagman, aditz laguntzailea DUGU agertzen da.
Bada, ondorio gisa…
Hirugarren pertsona pluraleko <DIRA> ezarri zutenean, izen sintagman izena pluralean erabiltzera behartuta zeuden, <-k> izan zen aukeratu zuten hizkia <Umeak dira>; ondorioz, singularrean, <DA> adizkiarekin, nahita nahiez, izenak singularrean erabiltzeko <-a > hizkia aukeratu zuten <Umea da>.
Adibide gehiago eman nitzake, baina uste dut hauek nahikoak direla.
Beste aldetik, aipatu dituzun beste eskakizunei dagokienez, ez dakit konturatzen zaren ala ez; baina, beteko banitu, denok lanik gabe geratuko zinatekeela!
Besterik gabe…
Agur bero bat!
Juan Miguel
