Oinarrizko adizkien artean DA adizkia zaharrena da

(aditz konjugazioa asmatu baino lehen erabili zuten)

Euskaldunak izan ziren DA aditz forma indarrean jarri zutenak.

Adizki hori zaharrena da; horregatik, gure aztarnategian <da> kota markatu nuen.

Nola iritsi nintzen ondorio honetara?

Geruzak altxatzen konjugazio perifrastiko forma guztiak (eta trinkoarenak), den denak, ezabatu nituen; hau da, euskal aditz konjugazioaren forma guztiak hizkuntzatik bota nituen.

Hala ere, oinarrizko adizkiak oraindik ere agertzen ziren beheitiko geruzetan!

Bai! Konturatu nintzen oinarrizko adizkiekin adierazpen- eta galdera-esaldien artean zati-galderak osatzen ahal zirela; beraz, esaldiek eta oinarrizko adizkiek gure aztarnategian sakontzeko aukera eman zidaten.

Horretan negoen noiz eta Hugo SCHUCHARDT-en azalpen berezi hau eskuratu baitnuen:

“Mientras que para la 1.ª y 2.ª persona plural existen formas propias, la 3.ª persona está formada del singular mediante adición de un signo de plural, del que parece ser pariente propio el de la declinación.”

Hauxe da bere azalpen zuzena:

da → d · a

d · a + (i)r → d-ir-a → dira

Baina akats bat dago bere azalpenean. Schuchardt ez zen konturatu pluraleko 1. eta 2. pertsonako adizki horietan (gara,gera, gira, eta zara, zera, zira) r hizkia ere agertzen dela.

Hala ere, niretzat argigarria izan zen Schchardt-en hutsegite hori. Zuzendu baino ez nuen egin behar konturatzeko hortik ere eratorpen berezi bat eskura nuela; eta hoberena, zuzenketa horrekin hizkuntza-egileen eskua, beste behin, agerian geratzen zela.

Begira, hauxe izan zen euskaldunek egin zutena:

dira → d · ira

g + ira → gira

z + ira → zira

Laburbilduz: lehendabizikoa izan zen da adizkia eta hortik dira adizkia eskuratu zuten; gero, indarrean jarri zituzten gira eta zira.

Beraz, lehenik, baztertu beharko genituzke pluraleko 1. eta 2. pertsonak, eta, gero, pluraleko 3. pertsona.

Eta singularreko adizkiek zer kronologia erakusten digute?

Naiz / Haiz

Da

Garai desberdinetan asmatuak izan zirela ez dut zalantzan jartzen.

Eta haien arteko kronologia, nola asmatu?

Haien morfologia lehenengo eta zertarako sortu zituzten baino es dugu ikusi behar.

NAIZ eta HAIZ

• Haien morfologia: naiz eta haiz adizkiek pertsona izenordainen markak eramaten dute. Onartzen ahal da aldi berean sartu zituztela hizkuntzan. Edozein erditze-unean bezala: bat lehenengoa eta gero bestea.

• Zertarako: haien buruaz hitz egiteko.

Bistan da behar hori ez zela behar-beharrezkoa.

DA

• Bere morfologian, bistan da, ez dago inolako pertsona izenordainen marka.

• Zertarako: aspaldiko garai hartan, izenak ipini bere inguruan zuten edozein animali edo erabiltzen zuten edozein gauzari izan zen antzinako euskaldunen eginkizuna.

Lan hori bai, lan hori behar-beharrezkoa izan zen.

Beraz, Da adizkia izan zen lehenengoa; zeren eta izenekin soilik erabiltzen baita.